Toekomstverkenningen: cruciaal voor license to innovate

De toekomst is weerbarstig. Keer op keer laten we ons verrassen. Recent bijvoorbeeld bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen, de Brexit en bij verschillende terroristische aanslagen, maar ook op heel andere vlakken: wie had bijvoorbeeld aan zien komen dat mensen over het spoor zouden gaan lopen, op jacht naar digitale wezentjes die ze met hun telefoon proberen te vangen?

Maar als de toekomst zo weerbarstig is, waarom doen we dan aan toekomst verkennen? Misschien wel omdát het zo moeilijk is. Als je niet stilstaat bij toekomstige ontwikkelingen weet je zeker dat je ze mist, en als je het wél probeert dan maak je in ieder geval een iets grotere kans om goed op nieuwe ontwikkelingen in te spelen. Bijvoorbeeld door bij de beslissingen die je nu al maakt rekening te houden met mogelijke toekomsten. Of door nu al na te denken over wat voor beslissingen je in de toekomst zou kunnen maken zodat je dan, als een ontwikkeling zich eenmaal voordoet, in mindere mate voor verrassingen komt te staan. Infrabeheerders doen vaak investeringen met een zeer lange tijdshorizon en dat maakt het belang van vooruitkijken extra groot. Maar er is ook nog een heel ander doel van toekomst verkennen wat ik hieronder graag wil onderstrepen. Toekomstverkenningen leiden niet alleen tot slimmere beslissingen maar zijn, juist voor infrabeheerders, van cruciaal belang voor hun license to innovate.

 

Gesteund

Infrabeheerders zijn ten opzichte van elkaar zeer verschillend, maar er zijn ook overeenkomsten. Zo hebben ze allemaal in meer of mindere mate een geografisch monopolie. Natuurlijk is er ook sprake van concurrentie, tussen de HSL en Schiphol, of tussen de Rotterdamse haven en een 3D-printer, maar als je eenmaal hebt besloten dat je graag kraanwater wilt drinken en geen water uit een fles, kun je afhankelijk van je locatie niet om Vitens heen. Deze afhankelijkheid maakt de gebruiker of consument van de infrastructuur kwetsbaarder dan die van een product of dienst waarbij meer keuzeruimte is. Als gebruikers ontevreden zouden zijn, kunnen ze door het geografische monopolie niet zomaar overstappen op een concurrent. In plaats daarvan zullen ze, willen ze hun onvrede uiten, zich moeten bedienen van grover geschut, door de publiciteit op te zoeken of in de vorm van een rechtszaak. Om dergelijke conflicten te voorkomen is het zaak om jezelf continu te verzekeren van voldoende draagvlak. Draagvlak voor de manier waarop de infrabeheerders hun dagelijkse praktijk inrichten, we hebben het dan over de license to operate, maar ook draagvlak voor investeringen in innovaties die infrapartners noodzakelijk achten voor het toekomstbestendig houden van de infrastructuur. En dat is wat je ook wel de license to innovate kan noemen.

 

‘Voor een infrapartner is het misschien logisch dat “slimme meters” nodig zijn, maar als de gebruiker daar anders over denkt heeft dit serieuze gevolgen voor de uitrol.’

 

Wel of niet investeren?

Er worden continu investeringen gedaan in infrastructuur om in te spelen op toekomstige ontwikkelingen. We weten niet hoe de toekomst eruitziet maar dat de wensen op het gebied van vervoer, drinkwater, energie et cetera veranderen, staat vast. Om slim in te spelen op de toekomst investeren we daarom nu al in andere voorzieningen dan tot nu toe gebruikelijk is en de gebruiker blijkt niet altijd zonder meer blij te zijn met dergelijke veranderingen. Voor een infrapartner is het misschien logisch dat bijvoorbeeld ‘slimme meters’ nodig zijn om het energienetwerk klaar te maken voor de toekomst, maar als de gebruiker daar anders over denkt heeft dit serieuze gevolgen voor de uitrol.

 

‘Infrabeheerders hebben door hun geografische monopolie te maken met kwetsbare gebruikers.’

 

Toekomstverkenningen spelen een belangrijke rol bij het draagvlak voor infrastructurele innovaties. Uit onderzoek blijkt dat draagvlak onder meer afhangt van de mate waarin gebruikers zich kunnen vinden in de manier waarop er voor een bepaalde innovatie is gekozen. Zelfs al hadden ze zelf misschien gekozen voor een andere innovatie, als ze het eens zijn met het proces dat tot de beslissing heeft geleid, zullen ze zich eerder bij de uitkomst neerleggen (dit fenomeen heet procedural justice). En toekomstverkenningen zijn een belangrijk onderdeel van dit proces waarbij wel gekozen wordt voor sommige innovaties, terwijl in andere juist niet wordt geïnvesteerd.

 

Gebruiker voorop

 

Toekomstverkenningen zijn dus niet alleen een tool om analyses mee uit te voeren, maar ook een communicatiemiddel om dillema’s te illustreren en om keuzes mee toe te lichten, te onderbouwen en te verantwoorden. Infrabeheerders hebben door hun geografische monopolie te maken met kwetsbare gebruikers. Mede hierdoor is er sprake van regulering en toezicht, maar dat instrumentarium is meer gericht op stabiliteit dan op verandering. Investeringen in innovaties hebben voor de gebruikers vergaande implicaties en het zijn deze gebruikers die bepalen of ze een infrabeheerder wel of niet de license to innovate verlenen. Met toekomstverkenningen als communicatiemiddel kunnen infrabeheerders proberen deze licentie te verdienen en te behouden. De toekomst is weerbarstig en laat zich niet voorspellen, maar met behulp van toekomstverkenningen kunnen infrapartners wel laten zien dat en hoe ze werken aan een nieuwe generatie infrastructuur, met het belang van de gebruiker voorop.

 

 
591552_1_0.pngOver de auteur:
Vincent de Gooyert behaalde een master in logistiek aan de Technische Universiteit Delft en een master sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Voordat hij naar de Radboud Universiteit kwam is hij drie jaar werkzaam geweest als adviseur en heeft hij een half jaar aan het MIT te Boston gespendeerd. Sinds begin 2017 ondersteunt hij Themacenter Toekomst Verkennen.